INTERVIEW /
“Politieke democratie is kwetsbaar zonder democratie op het werk”
TEKST Patrick Van Looveren / FOTO James Arthur / 19 NOVEMBER 2025 / LEESTIJD 5 MINUTEN
‘Mondige burger, stille werker?’ is de titel van het nieuwe boek van Stan De Spiegelaere, met als ondertitel ‘Waarom de redding van de democratie begint op het werk’. “De democratie zit in zwaar weer. Antidemocratische partijen winnen terrein. Willen we onze democratie versterken, dan moeten we ook kijken naar hoe we werken en hoe bedrijven georganiseerd zijn.”
Wat is het antwoord op de titel van je boek in vraagvorm ‘Mondige burger, stille werker?’
“De politieke democratie is kwetsbaar zonder democraten. En die kweek je door aan democratie te doen, ook op het werk. We brengen het grootste deel van onze actieve tijd door op de werkvloer. Onderzoek – waar ik in mijn boek op inga – toont dat mensen die werken in autoritaire bedrijven, zonder inspraak, autonomie of vakbond, minder actief zijn in de politiek en minder democratische waarden aanhangen. Carole Pateman schreef het al in 1970: werknemers die betrokken worden bij beslissingen ervaren dat hun stem ertoe doet. Dat vertrouwen nemen ze mee naar de politieke sfeer. Willen we mondige burgers, dan kunnen we ons geen stille werkers veroorloven.”
In je boek argumenteer je dat democratie op het werk collectief moet zijn?
“In bedrijven is er een machtsonevenwicht. Individueel je mening geven aan je baas over de gang van zaken in het bedrijf wordt niet altijd geapprecieerd. Met een vakbondsafvaardiging is er wél collectieve inspraak en tegenmacht. Een erkende werknemersafgevaardigde die namens de groep spreekt, kan problemen bespreekbaar maken zonder het risico hierop individueel afgerekend te worden. In veel kleine bedrijven ontbreekt die collectieve democratie volledig. Inspraak wordt dan een gunst, afhankelijk van de goodwill van een manager.”
Kan democratie op het werk een dam zijn tegen extreemrechts?
“Ja. Internationaal onderzoek is daar duidelijk over: waar werknemers inspraak hebben en betrokken zijn bij sociaal overleg via hun vakbond of op een andere manier, hangen ze minder populistische of extreemrechtse denkbeelden aan.”
-//-
“Waar werknemers inspraak hebben en betrokken zijn bij sociaal overleg via hun vakbond of op een andere manier, hangen ze minder populistische of extreemrechtse denkbeelden aan.”
STAN DE SPIEGELAERE
_
Hoe valt het dan te verklaren dat in België extreemrechts blijft scoren, terwijl bijna één op twee werknemers lid is van een vakbond?
“In buurlanden met een lagere syndicalisatiegraad zie je een sterkere ‘democratische bonus’ van vakbondslidmaatschap. Mijn hypothese: in België zijn veel meer mensen passief lid. Ze doen een beroep op de dienstverlening, maar staan verder af van de politiserende werking. Belgische vakbonden zetten te weinig in op mobiliseren en emanciperen. Afgevaardigden lossen problemen op voor de leden – wat goed is – maar zo leren die leden geen democratische competenties. Je trekt hen te weinig mee in het collectieve verhaal. Je lost hun concrete probleem op en verwacht dat ze dan wel uit dankbaarheid zullen meestappen in een betoging. Zo werkt het niet.”
Hoe dan wel?
“In mijn vorige job was ik vakbondsafgevaardigde. In de basisvorming leerde ik veel over de ondernemingsraad, over hoe je vergaderingen voorbereidt en over sociale wetgeving, maar weinig over hoe je een team vormt, mensen rekruteert of mee krijgt. Terwijl dat net cruciaal is: als je achterban mee is sta je veel sterker naar je werkgever toe. Je moet als vakbondsafgevaardigde niet de held willen zijn die elk individueel probleem oplost. Beter is problemen collectiviseren en samen aanpakken. Zelfs iets kleins, zoals een kapotte microgolf: je kan naar de directie stappen en het is opgelost, of je kan er een collectieve actie van maken. De nieuwe microgolf staat er dan als bewijs dat je samen het verschil kunt maken. Democratie leer je door ervaring op te doen.”
De Belgische ondernemingsraad is maar een mager beestje schrijf je?
“Enkel in bedrijfseenheden vanaf 100 werknemers is een ondernemingsraad. Dat is een zeer hoge drempel, ook internationaal. En dan nog zijn de rechten vooral beperkt tot informatie en consultatie. Als werkgever ben je verplicht informatie te geven en te luisteren, en daarmee stopt het. In veel gevallen ben je niet verplicht te antwoorden, laat staan rekening te houden met de input. In Nederland wordt wél gesleuteld aan de rechten van de ondernemingsraad en heeft die meer impact. We moeten inspiratie halen in het buitenland om onze ondernemingsraad te versterken en ook naar kmo’s uit te breiden. Als je de vergelijking maakt met politieke democratie is het niet logisch of totaal absurd dat een aantal fundamentele grondrechten over informatie en consultatie op de werkvloer, over het recht van vereniging verschillen naargelang het aantal collega’s dat je hebt. Het is natuurlijk appelen en peren vergelijken, maar stel dat je geen verkiezingen zou hebben als je in een kleine gemeente woont. Met de Europese ondernemingsraad is het trouwens niet veel beter gesteld. Als de Belgische ondernemingsraad een mager beestje is, dan is de Europese ondernemingsraad een uitgehongerd beestje. Het is niet evident om met vertegenwoordigers van nationale vakbonden in te gaan tegen het Europese management. De sociaaleconomische democratie in multinationals moet versterkt worden.”
-//-
“Je moet als vakbondsafgevaardigde niet de held willen zijn die elk individueel probleem oplost. Beter is problemen collectiviseren en samen aanpakken.”
STAN DE SPIEGELAERE
_
Je gaat in je boek ook in op heel wat andere vormen van inspraak. Wat met medebeheer?
“Ik ben voorzichtig voorstander, vooral principieel: eigenaarschap betekent niet dat je de totale controle moet hebben. Op het Zeggenschapscongres van het ACV in 2015 – dat ik als jonge doctoraatsstudent mee heb voorbereid – werd het idee van medebeheer echter weggevaagd. Jammer, vind ik. Je ondergraaft je onderhandelingspositie als je het werkgeversgezag nooit ter discussie stelt.”
Identikit
Stan De Spiegelaere (39) is directeur beleid en onderzoek bij UNI-Europa, de koepel van vakbonden in de dienstensector. Hij is gastprofessor aan de UGent en kernlid van de progressieve denktank Minerva. Voordien werkte hij als onderzoeker aan het Europees Vakbondsinstituut (ETUI) en bij het HIVA Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving.
Lees ook de bijdrage 'Democratie op de werkvloer ontbreekt tanden' van Stan De Spiegelaere, die verscheen in de Gids op Maatschappelijk Gebied: https://visie.net/de-gids-artikel/democratie-op-de-werkvloer-ontbreekt-tanden
Win een boek
We mogen 2 exemplaren weggeven van het boek ‘Mondige burger, stille werker?’ (uitgegeven bij EPO). Interesse? Mail met als onderwerp ‘Mondige burger, stille werker?’ je adresgegevens naar vakbeweging@acv-csc.be.
