ONDERNEMING /
Artificiële intelligentie en arbeidsomstandigheden: tegen elke prijs?
TEKST Manon Van Thorre / ILLUSTRATIE S and V Design / 22 MEI 2025 / LEESTIJD: 5 MINUTEN
De grootschalige invoering van artificiële intelligentie (AI) door een steeds groter aantal bedrijven zal niet alleen een impact hebben op de werkgelegenheid, de aard van het werk en de uit te voeren taken, maar ook op de arbeidsomstandigheden en waarschijnlijk ook op de manier waarop we in de toekomst naar werk zullen kijken.
AI-technologieën maken het mogelijk om bepaalde taken geheel of gedeeltelijk te automatiseren. Dat belooft een omwenteling in de organisatie van het werk en een belangrijke wijziging in de competenties die van werknemers worden verwacht. Het voornaamste doel van werkgevers die investeren in AI-systemen is het verhogen van de productiviteit. Maar tegen welke prijs?
AI kan welzijn bevorderen…
Het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) onderzocht het gebruik van AI-toepassingen op de werkvloer en de impact ervan op veiligheid en gezondheid op het werk.1 Met AI kunnen grote hoeveelheden gegevens worden verzameld en geanalyseerd, vaak in real time, en zo kunnen AI-tools werknemers bijvoorbeeld vroegtijdige waarschuwingen geven over risico’s voor hun veiligheid en gezondheid. Ze kunnen ook de doeltreffendheid van verschillende oplossingen op het vlak van welzijn analyseren, mogelijke interventies voorstellen of opleidingen aanbevelen om de veiligheid en gezondheid op het werk te verbeteren. AI-gestuurde systemen kunnen worden ingezet om werkplekken en werkroutines te personaliseren op basis van de individuele behoeften van werknemers, en om taken en werkroosters beter te plannen en te ontwerpen met het oog op risicobeperking. AI kan ook detecteren of een werknemer de juiste beschermingsmiddelen draagt om zo het risico op ongevallen te verkleinen.
… maar doet werkgevers hun verantwoordelijkheid ontlopen
Hoewel de bedoeling op het eerste gezicht positief lijkt, gaat het uiteindelijk toch om een controle of de werknemer de procedures naleeft – het is geen preventie. Het dragen van beschermingsmiddelen vereist namelijk een belangrijke inspanning op het vlak van sensibilisering van werknemers. In dit geval schuift de werkgever die verantwoordelijkheid door naar een machine, en wordt de verantwoordelijkheid uiteindelijk bij de individuele werknemer gelegd. Door dit soort technologieën in te voeren die de verantwoordelijkheid bij de werknemer leggen, probeert de werkgever zijn eigen verantwoordelijkheid te ontlopen: het uitwerken en toepassen van een welzijnsbeleid op het werk via collectieve preventiesystemen.
Het gebruik van AI om werknemers aan te sturen brengt tal van risico’s met zich mee voor de veiligheid en gezondheid op het werk. Werkintensivering is een van de meest gemelde risico’s. Om de productiviteit maximaal op te drijven, kunnen bedrijven AI-gestuurde beheersystemen invoeren die werknemers verplichten om zonder pauzes te werken, de tijd die aan bepaalde procedures besteed wordt te minimaliseren en in een hoog tempo te werken. Ook het verlies aan controle en autonomie wordt vaak als risico gemeld. Sommige systemen nemen de controle over het werk over (bijvoorbeeld de inhoud, het tempo of de planning), waardoor de werknemer nauwelijks nog beslissingsruimte overhoudt. Wanneer werknemers weten dat ze voortdurend worden gemonitord en dat hun prestaties worden geëvalueerd, kunnen ze weigeren om noodzakelijke pauzes te nemen en sociale interacties met collega’s vermijden om zogezegd ‘verloren tijd’ in te halen of om de instructies van de machine op te volgen. Sommige systemen maken het mogelijk om de ‘prestaties’ van alle teamleden zichtbaar te maken, en dat bevordert een competitieve en ongezonde werkomgeving die leidt tot stress, angst en uitputting.
Transparantie nodig
Een vaak gemeld probleem is ook het gebrek aan transparantie. De meeste werknemers weten niet hoe AI-gestuurde managementsystemen precies werken, en sommige zijn zich er zelfs niet van bewust dat ze gecontroleerd of gemonitord worden door AI-systemen. Werknemers moeten opgeleid worden en duidelijk geïnformeerd zijn over hoe deze systemen werken, welke gegevens worden verzameld en waarom. Ze moeten ook hun werkgever kunnen vertrouwen dat deze systemen om de juiste redenen worden ingevoerd. Dat vereist transparantie binnen de organisatie, evenals een passende raadpleging en participatie van de werknemers en hun afgevaardigden.
Kaart AI aan in sociaal overleg
Bij de introductie van AI-systemen op de werkvloer is het essentieel om het voorzorgsprincipe toe te passen. De systemen moeten op een betrouwbare, transparante en begrijpelijke manier ontworpen, ingevoerd en beheerd worden. Dat moet gebeuren met raadpleging, participatie en gelijke toegang tot informatie voor alle werknemers. Uitgangspunt moet zijn dat de mens centraal blijft staan en dat AI op een verantwoorde manier wordt ingezet: niet om werknemers te vervangen, maar wel om hen te ondersteunen.
Als werknemersafgevaardigde kan je, zelfs bij het ontbreken van specifieke cao’s over artificiële intelligentie, gebruikmaken van verschillende Europese wettelijke bronnen én van één specifieke collectieve arbeidsovereenkomst: cao nr. 39. Die cao voorziet, voor ondernemingen en organisaties in de privésector met minstens 50 werknemers, in een informatie- en raadplegingsprocedure voor de werknemersafgevaardigden bij de invoering van nieuwe technologieën. De bepalingen van cao nr. 39 gelden in de eerste plaats op het niveau van de ondernemingsraad, maar vereisen ook teamwork en de betrokkenheid van de afgevaardigden binnen de drie overlegorganen (ondernemingsraad, Comité PB en vakbondsafvaardiging).
Door een beroep te doen op deze cao kan je als werknemersafgevaardigde aan je werkgever vragen stellen over de technologie. Eis daarnaast zeker een risicoanalyse, zoals voorzien in de welzijnswetgeving. Alle voorzienbare risico’s (en hun mogelijke impact op de fysieke en mentale gezondheid van de werknemers) moeten door de leverancier van het AI-systeem worden geïdentificeerd, vervolgens op coherente en transparante wijze meegedeeld, en doorgegeven aan de werknemersafgevaardigden. Op basis daarvan kan een sociaal overleg starten dat, afhankelijk van de vastgestelde risico’s, als doel heeft om de ontwikkeling van de technologie te verhinderen, dan wel te begeleiden en te omkaderen – bijvoorbeeld via de goedkeuring van een ondernemings-cao.
Vul enquête over gebruik AI op de werkplek in
De kans is groot dat je in de komende maanden zal deelnemen aan onderhandelingen over de invoering van artificiële intelligentie op jouw werkplek. Om je hierbij zo goed mogelijk te kunnen ondersteunen, is het voor het ACV essentieel om jouw mening en feedback te kennen. Daarom nodigen we je uit om deel te nemen aan de enquête ‘artificiële intelligentie en sociale dialoog’ via https://nl.surveymonkey.com/r/AI_Sociale_Dialoog.
Alvast dank voor je medewerking!
